Når du høyrer orda plastforureining, tenkjer du kanskje på flasker på stranda, posar som sit fast i tre eller små plastbitar som flyt i havet. Du har rett, plastforureining er alt dette. Men forskarar har oppdaga noko overraskande: plast i havet er ikkje berre søppel. Det kan faktisk bli til ein flåte som fraktar levande vesen over heile hav. Men er det bra eller dårleg?
Kvart år bruker og kastar vi millionar av tonn plast. Dessverre hamnar mykje av dette rett i elvar, innsjøar og hav. Plast forsvinn ikkje like raskt som papir eller matrestar. I staden kan det liggje igjen i hundrevis av år. Bølgjer bryt større gjenstandar ned i mindre bitar kalla mikroplast, men sjølv då forsvinn dei ikkje.
Dyr kan vikle seg inn i plast eller svelgje bitar av det fordi dei trur det er mat. Skjelpadder kan forveksle plastposar med maneter. Fuglar kan plukke opp bitar av plast i staden for fisk. Det betyr at plast kan skade mykje dyreliv og til og med ende opp i maten vi menneska et.
Men det er ein annan effekt som dei fleste aldri tenkjer på.
Dyra på tsunamiflåtane
I 2011 ramma eit kraftig jordskjelv Japan og forårsaka ei flodbølgje, som vi kallar tsunami. Bølgjene skylde millionar av tonn med rusk ut i Stillehavet. Noko av dette rusket var laga av plast eller andre materiale som bruker lang tid på å bli brotne ned.
Fleire år seinare, på den andre sida av havet, fann forskarar japanske kystartar i live på søppel som hadde skylt opp på strendene i Nord-Amerika og på Hawaii. Dei hadde overlevd ei reise på tusenvis av kilometer og levd på sine drivande «øyar». Denne oppdaginga sjokkerte forskarane.
Kystartar skal eigentleg ikkje overleve sånn midt ute på havet. Det er vanlegvis ikkje noko fast å klamre seg til der. Men plastflåtane endra desse reglane: Plutseleg har det opne havet millionar av flytande heim.
Dette betyr at artar som ein gong heldt seg nær kysten no kan no fram til stader dei aldri kunne nå før. Dette gjer at vi kan få fleire invasjonar.
Plastflåtar: Flytande heim for livet
Tenk deg ei gigantisk suppe av plast som flyt i havet. Den suppa finst verkeleg. Forskarane kallar henne for søppelplater. Straumar i havet fangar opp millionar av bitar av flytande avfall. Den mest kjende av dei er «Great Pacific Garbage Patch», som ligg litt nord for Hawaii. Det er eit enormt område i Stillehavet som er nesten fem gonger så stort som heile Noreg.
Når plast flyt i vatn, byrjar små livsformer å feste seg til plasten. Først veks bakteriar og algar på overflata, noko som gjer at ho blir glatt. Deretter kjem større dyr til: rurar, blåskjel, anemonar, ormar, krabbar, insekt og andre.
Møt haikarane: Artar som invadererer
Ikkje alle artar som reiser på plast er skadelege. Men nokon er det forskarar kallar invaderande (eller framande) artar. Dette er plantar eller dyr som hamnar på ein stad der dei ikkje høyrer heime naturleg, og som lagar problem når dei kjem dit.
Dette kan vere trøblete med invaderande artar:
- Dei kan ta mat eller plass frå artar som allereie bur på staden dei kjem til.
- Dei kan spreie sjukdommar som lokale dyr ikkje er førebudd på.
- Dei kan vekse og reprodusere seg raskare enn dei lokale artane.
- Dei kan endre heile økosystem. (Eit økosystem er alle dei levande organismane som finst på ein stad og miljøet dei lever i.)
I havet kan invaderande artar feste seg til båtar, reise i ballastvatn eller flyte over heile verda på plast.
Kva kan vi gjere?
Plastflåtar kan høyrast skremmande ut, men det er mange måtar vi kan få bukt med problemet på.
- Reduser plastbruken
Små val gjer ein forskjell:
- Bruk gjenbrukbare posar, flasker og behaldarar.
- Unngå eingongsplast når det er mogleg.
- Vel produkt med mindre emballasje.
- Rydd opp på strender og elvar
Å delta i ein oppryddingsaksjon, eller organisere ein med skulen din, er med på å fjerne plast før han når havet.
- Resirkuler og kast på rett måte
Resirkulering løyser ikkje alt, men det bidreg til å halde plasten ute av miljøet.
- Lær og del
Jo fleire som forstår korleis plast påverkar planeten, desto større endring kan vi skape. Del det du har lært med venner og familie.
Plastforureining er ei stor utfordring, og invaderande artar gjer det endå meir komplisert. Men å forstå kva som er problemet, er det første steget mot å løyse det. Menneske over heile verda jobbar for å redusere plastavfall og verne hava våre.
Kvar einaste vesle handling hjelper på. Og saman kan vi halde hava reine, dyrelivet trygt og planeten vår sunn for framtida.